تبلیغات
شُبیر علیه السلام - ویژگی های اجتماعی

ویژگی های اجتماعی


زندگی بر مبنای عقل و شرع (معروف)


قرآن کریم شالوده زندگی سالم و شایسته را بر «معروف» می‌داند و به همه زنان توصیه می‌کند که چنین مبنایی را برگزینند پیش از بررسی آیات تبیین معنای «معروف» ضروری به نظر می‌رسد. در «لسان العرب» چنین می‌خوانیم: «معروف» در اصل به چیزی گویند که نفس آدمی آن را خیر و خوب بداند و با آن انس بگیرد و بدان آرامش یابد.

معروف در احادیث، اسمی فراگیر است و هرچه را موجب تقرب به خدا شود و نیکی به مردم به شمار آید، دربرمی‌گیرد. واژه «منکر» در مقابل «معروف» قرار دارد و ضدّ آن است.

«مفردات راغب» می‌نویسد: هر رفتاری که خوبی آن از نظر عقل و شرع، روشن و شناخته شده باشد، معروف نام دارد.

بنابراین «معروف» یعنی رفتار و عملی که طبق موازین خرد ناب و شریعت باشد. قرآن مجید از زنان مسلمان خواسته است که زندگی خود را بر معیار عقلانی و دینی بنا نهند. خداوند متعال، در ضمن بحث از زنانی که شوهرانشان را از دست داده‌اند چنین می‌فرماید:
 
والذینَ یُتَوفَّونَ مِنکُم وَ یَذَرونَ اَزواجا یَتَرَبَّصن بِانفُسِهِنّ اَربَعَة اشهُر و عَشرا فَاذا بَلَغنَ اَجَلَهُنَ فَلا جُناحَ عَلَیکم فیما فَعَلنَ فی انفُسِهِنَّ بالمَعروفِ واللّه به ما تَعمَلونَ خَبیر1
و کسانی از شما که می‌میرند و همسرانی بر جای می‌گذارند، [همسران] چهار ماه و ده روز انتظار می‌برند پس هرگاه عده خود را به پایان رساندند، در آنچه آنان به نحو پسندیده درباره خود انجام دهند، گناهی بر شما نیست، و خداوند به آنچه انجام می‌دهید آگاه است.

پروردگار جهان، در آیه یاد شده، ملاک درست انتخاب شیوه زندگی و رفتار فردی و اجتماعی زنان را به روشنی بیان می‌کند و معروف را تنها مبنای صحیح زندگی می‌خواند. بنابراین در نگاه وحی زن نمونه و شایسته نه تابع اکثریت مردم و جوّ عمومی جامعه است، نه مقلد نیاکان و بزرگان ملی، نه اسیر تمایلات نفسانی و نه پیرو سیاست‌ها و فرهنگ و آداب جهانی. زن مسلمان تنها پیرو عقل سلیم و تعالیم اسلامی و قرآنی است و از آنچه دیگران می‌گویند و می‌پسندند، تنها موارد مطابق با عقل و شرع را برمی گزیند.

معیار «معروف» تنها برای رفتار نیست بلکه در گفتار هم باید رعایت گردد. خداوند سبحان این حقیقت را چنین بیان می‌دارد:
 
 «فَلا تَخضَعنَ بِالقَولِ فَیَطمَعَ الَّذی فی قَلبه مَرَض و قُلن قَولاً مَعروفا»2

به ناز سخن مگویید تا آنکه در دلش بیماری است، طمع ورزد و گفتاری شایسته گویید.

خداوند به زنان توصیه فرموده که مراقب گفتارشان بوده هر سخنی را به هر شکلی به زبان نیاورند. سخن و شیوه گفتار زنان شایسته، مطابق موازین عقل و دین است، نه برخاسته از هوس‌ها و ...

اسلام، که مکتبی کامل و جامع و جهان شمول است. بیش از دیگر مکاتب به مسائل زنان عنایت دارد تا آنجا که یکی از چند سوره بزرگ قرآن «سوره زنان» نامیده شده و در صدها آیه این کتاب آسمانی مسائل گوناگون اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و خانوادگی زنان مورد بررسی قرار گرفته است.

1. سوره مبارکه بقره، آیه 234.

2. سوره مبارکه احزاب، آیه 32.


امر به معروف و نهی از منکر

زن نمونه و بانوی شایسته، نه تنها رفتار فردی و اجتماعی‌ اش بر مبنای عقل و دین (معروف) است، بلکه تلاش می‌کند تا دیگر اعضای جامعه نیز چنین روشی در زندگی برگزینند. به سخن دیگر زن آرمانی قرآن، کسی است که کج‌روی های مردم از مسیر عقل و شریعت را تحمل نمی‌ کند، به مبارزه با منکرات (ستم‌ها، حق کشی‌ ها، رنج‌ ها، فسادها و تباهی‌ ها) برمی خیزد و در مقابل از بین رفتن، ضعف و کم رنگ شدن معروف‌ ها، نیکی‌ها و سنت‌ های پسندیده احساس مسئولیت می‌کند. قرآن کریم این حقیقت را چنین بیان کرده است:

والمؤمِنون والمؤمِنات بَعضُهُم اولیاءُ بَعض یَأمُرونَ بالمَعروف و یَنهَونَ عَنِ المُنکَر1

مردان و زنان باایمان، دوستان یکدیگرند، به کارهای پسندیده وامی دارند و از کارهای ناپسند باز می‌دارند...  

زن آرمانی و نمونه قرآن، انسانی مسئول و فعال است. انسان بیداری که در متن جامعه حضوری ملموس دارد و به دقت بر جریان‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی حاکم بر جامعه نظارت می‌کند.این حضور و نظارت، قهراً آگاهی گسترده به مسایل اجتماعی را می‌طلبد؛ زیرا بدون این آگاهی نظارت و موضع‌گیری ممکن نیست. اما زنان غیرمؤمن و پرورش یافته در فرهنگ جاهلی، بازدارنده از کردار پسندیده و فرمان دهنده به زشتی‌هایند:
 
المنافِقونَ والمُنافِقاتُ بَعضُهُم من بَعض یَأمُرونَ بِالمُنکَر و یَنهَونَ عَنِ المَعروف و یَقبِضونَ ایدِیَهُم2

مردان و زنان دو چهره [همانند] یکدیگرند، به کار ناپسند وامی‌دارند و از کار پسندیده باز می‌دارند و دست‌های خود را از انفاق فرو می‌بندند.

1. سوره مبارکه توبه، آیه 71.
2. همان، 67.


پیروی از امام و رهبر حق

بیعت به معنای پیمان بر اطاعت و فرمانبری و نیز به معنای پذیرش ولایت و سرپرستی رهبر و گردن نهادن بر اطاعت از او است. می‌توان گفت: بیعت اعلام آمادگی برای هرگونه فرمانبری و اطاعت از رهبری مدیر جامعه در تمامی شئون زندگی است.

از آیات قرآن کریم چنان درمی‌یابیم که فریضه بیعت مخصوص مردان مؤمن نیست بلکه زنان مؤمن هم مؤظفند با رهبر حق و مدیر توانمند جامعه اسلامی بیعت کنند. خداوند می‌فرماید:
 
یا ایُهاالنبی اذا جاءَک المؤمِناتُ یُبایِعنَکَ علی آن لا یُشرِکنَ بِاللّه شیئا و لایَسرِقنَ و لا یَزنینَ و لا یَقتُلنَ اولادَهُنَّ و لا یَأتینَ به بهتان یَفتَرینَهُ بَین اَیدیهِنَّ و اَرجُلِهِنَّ و لا یَعصینَکَ فی مَعروف فَبایِعهُنَّ و استَغفِر لَهُنَّ اللّه غَفور رَحیم؛

ای پیامبر، چون زنان با ایمان نزد تو آیند که بیعت کنند چیزی را با خدا شریک نسازند، دزدی نکنند، زنا نکنند، فرزندان خود را نکشند، بچه‌های حرامزاده پیش دست و پای خود را با بهتان (وحیله) به شوهر نبندند؛ و در (کار) نیک از تو نافرمانی نکنند، با آنان بیعت کن و از خدا برای آنان آمرزش بخواه، زیرا خداوند آمرزنده مهربان است.

سوره مبارکه ممتحنه، آیه 12

هجرت و ترک وطن در راه خدا

هجرت برای حفظ عقیده و آرمان دینی، رهایی از آزار دشمن و گسترش بهتر مکتب، از تکالیف بسیار مهمی است که قرآن آن را، چون ایمان به خدا، مقدم بر جهاد قرار داده است.

انَّ الذینَ آمنوا والذین هاجَروا و جهَدوا فی سَبیلِ اللّه اولئک یَرجونَ رَحمَتَ اللّه واللّه غَفور الرَحیم؛

آنان که ایمان آورده‌ اند و کسانی که هجرت کرده و در راه خدا جهاد نموده‌ اند، آنان به رحمت خدا امیدوارند و خداوند آمرزنده مهربان است.

سوره مبارکه بقره، آیه 218

یاری رسانی و پشتیبانی از یکدیگر

روابط اجتماعی و چگونگی پیوند میان اعضای امت اسلامی، از موضوعاتی است که مورد توجه ویژه قرآن کریم قرار گرفته و در آیات گوناگون به بحث در این باره پرداخته است، قرآن مبانی و اصولی به بشر ارائه کرده است. که از جمله آن‌ ها می‌توان اصل «ولایت» یا «پشتیبانی و یاری رسانی» را نام برد، که خداوند رعایتش را از ویژگی‌ های زنان و مردان نمونه و مؤمن راستین برشمرده است. آنجا که می‌فرماید:

«والمؤمنون والمؤمناتُ بَعضُهُم اولیاءُ بعض»1

و مردان و زنان با ایمان، دوستان یکدیگرند.

برای فهم بهتر معنا و پیام آیه شریفه، یادآوری این نکته ضروری است که برخی از مترجمان معاصر واژه «اولیاء» در این آیه را به «دوستداران» ترجمه کرده‌اند در حالی که «ولیّ» مفرد «أولیاء» در معانی گوناگون «محبّ»، «صدیق»، «نصیر» و «متولی و سرپرست امور» به کار می‌رود (قاموس المحیط) ولی در این آیه با توجه در نگاه وحی زن نمونه و شایسته نه تابع اکثریت مردم و جوّ عمومی جامعه است، نه مقلد نیاکان و بزرگان ملی، نه اسیر تمایلات نفسانی و نه پیرو سیاست‌ها و فرهنگ و آداب جهانی. زن مسلمان تنها پیرو عقل سلیم و تعالیم اسلامی و قرآنی است و از آنچه دیگران می‌گویند و می‌ پسندند، تنها موارد مطابق با عقل و شرع را برمی گزیند.

زن آرمانی قرآن، کسی است که کج‌روی های مردم از مسیر عقل و شریعت را تحمل نمی‌کند، به مبارزه با منکرات (ستم‌ ها، حق کشی‌ ها، رنج‌ ها، فسادها و تباهی‌ها) برمی خیزد و در مقابل از بین رفتن، ضعف و کم رنگ شدن معروف‌ها، نیکی‌ها و سنت‌های پسندیده احساس مسئولیت می‌کند.

زن آرمانی و نمونه قرآن، انسانی مسئول و فعال است. انسان بیداری که در متن جامعه حضوری ملموس دارد و به دقت بر جریان‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی حاکم بر جامعه نظارت می‌کند. این حضور و نظارت، قهرا آگاهی گسترده به مسائل اجتماعی را می‌طلبد؛ زیرا بدون این آگاهی نظارت و موضع گیری ممکن نیست.  

به جمله «یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر» که تفسیرکننده «اولیاء» بودن مردان و زنان مؤمن است، معلوم می‌گردد که مراد از «ولی»، «نصیر» و «متولی» است. از این رو مفسران ژرف اندیش مانند علامه طبرسی و علامه طباطبایی (رحمهما اللّه)، «ولی» را به یکی از دو معنای یاد شده تفسیر کرده‌اند. گفتنی است معنای یاری رسانی و پشتیبانی چنان فراگیر است که حضور در عرصه کارزار و جهاد برای یاری رسانی و پشتیبانی از مجاهدان را نیز شامل خواهد بود. همان گونه که زنان صدر اسلام در صحنه جنگ حضور می‌یافتند یا در پشت جبهه‌ها به یاری رزمندگان شتافته، برای حمل مجروحان، مداوای آنان و تهیه غذا، سلاح و دیگر نیازهای جهادگران می‌ کوشیدند؛ تا آنجا که برخی در زمره شهدای اسلام قرار گرفتند.

مرحوم طبرسی (ره) در کتاب نفیس «مجمع البیان» در ذیل همین آیه از حضور نظامی زنان صدر اسلام چنین یاد می‌کند: «مردان و زنان مؤمن یاور یکدیگر بودند که زنان تمامی وسایل سفر جنگ را برای همسرانشان فراهم می‌کردند و در غیاب آنان به حفاظت از منافعشان می‌ پرداختند و همگی (زنان و مردان) چون یدی واحد علیه دشمنان بودند».2

1.سوره مبارکه توبه، آیه 71.
2. مجمع البیان، ج 5 و 6، ص 76.

آزادی خواهی و عدالت طلبی

از دیگر ویژگی‌ های زنان نمونه و بانوان شایسته، آزادی خواهی و عدالت طلبی است. قرآن از همسر با ایمان و شجاع فرعون نام برده و از او به عنوان الگویی مثال زدنی برای زنان جهان و بلکه برای تمامی انسان‌ها یاد کرده و چنین ستوده است:
 
و ضَرَبَ اللّه مَثَلاً لِلَّذینَ امنوا امراَتَ فرعَونَ إذ قالت رَبِّ ابنِ لی عِندَکَ بَیتا فی الجنَّة و نَجِّنی مِن فرعونَ و عَمَلِهِ و نَجِّنی منَ القومِ الظالمین؛

برای کسانی که ایمان آورده‌اند خدا همسر فرعون را مثل آورده آنگاه که گفت: پروردگارا پیش خود در بهشت خانه ای برایم بساز و مرا از فرعون و کردارش نجات ده و مرا از دست مردم ستمگر برهان.

براساس آیه یاد شده، همسر فرعون، در آرزوی جامعه ای عدالت مدار و به دور از ظلم بوده و رهایی از محیط آلوده به ستم و حکومت مبتنی بر ظلم را، مطلوب و آرمان خود می‌دانست. بنابراین، زن شایسته در نگاه وحی، فردی انقلابی، ظلم ستیز و بیزار از جامعه آلوده به ستم و فساد و نظام مبتنی بر ظلم است و در جستجوی جامعه ای مبتنی بر قسط و عدل برخواهد آمد.

سوره مبارکه تحریم، آیه 11

پرداخت زکات

پرداخت زکات و ادای فریضه مالی در حقیقت انتقال بخشی از امکانات توانمندان به تهیدستان و تأمین نیازهای جامعه است و زنان مؤمن در این میدان نیز همدوش مردانند.

والمؤمنونَ والمؤمناتُ بَعضُهُم اولیاءُ بَعض یَأمُرونَ بالمَعروفِ و یَنهَونَ عَنِ المُنکَرِو یُقیمونَ الصَّلوةَ و یؤتونَ الزَّکوةَ

مردان و زنان با ایمان دوستان یکدیگرند که به کارهای پسندیده وامی دارند و از کارهای ناپسند باز می‌دارند. نماز را برپا می‌کنند و زکات می‌ دهند.

سوره مبارکه توبه، آیه 71

انفاق و صدقه

بانوی نمونه در نگاه وحی، در برابر فقر و نیازمندی‌ های جامعه نه تنها بی تفاوت نیست، بلکه افزون بر پرداخت زکات، خمس و دیگر واجبات مالی، بخشی از اموال و درآمدهایش را به فقرزدایی از جامعه و تأمین نیازهای عمومی اختصاص می‌دهد به گونه‌ ای که این عمل به صورت بخشی از برنامه زندگی او در می‌ آید. از این رو خداوند متعال از آنان به عنوان «صدقه پردازان» و «وام دهندگان به خدا» یاد کرده، می‌فرماید:
 
انَّ المُصَدقینَ و المُصَدقاتِ و اَقرَضواللّه قرضا حَسَنا یُضاعَفُ لَهُم و لَهُم اَجر کَریم1

مردان و زنان صدقه دهنده و [آنان که] به خدا وامی نیکو داده‌اند، ایشان را [پاداش] دو چندان گردد و اجری نیکو خواهند داشت.

تعبیر زیبایی که در این آیه شریفه به کار رفته، شایان توجه است. خداوند انفاق را قرض به خدا آن هم قرضی نیکو به شمار آورده است که نه تنها اصل مال از بین نمی‌رود بلکه چندین برابر آن از سوی خدای کریم به آنان عطا می‌شود.معنای یاری رسانی و پشتیبانی چنان فراگیر است که حضور در عرصه کارزار و جهاد برای یاری رسانی و پشتیبانی از مجاهدان را نیز شامل خواهد بود. همان گونه که زنان صدر اسلام در صحنه جنگ حضور می‌یافتند یا در پشت جبهه‌ها به یاری رزمندگان شتافته، برای حمل مجروحان، مداوای آنان و تهیه غذا، سلاح و دیگر نیازهای جهادگران می‌کوشیدند؛ تا آنجا که برخی در زمره شهدای اسلام قرار گرفتند.براساس آیه یاد شده،  همسر فرعون، در آرزوی جامعه ای عدالت مدار و به دور از ظلم بوده و رهایی از محیط آلوده به ستم و حکومت مبتنی بر ظلم را، مطلوب و آرمان خود می‌دانست. بنابراین، زن شایسته در نگاه وحی، فردی انقلابی، ظلم ستیز و بیزار از جامعه آلوده به ستم و فساد و نظام مبتنی بر ظلم است و در جستجوی جامعه‌ای مبتنی بر قسط و عدل برخواهد آمد.

سوره مبارکه حدید، آیه 18

ایثار کردن

ایثار و دیگران را بر خویشتن ترجیح دادن از ویژگی‌ های بانوان نمونه و شایسته از نظر قرآن است. این خصلت از برترین ارزش‌های انسانی به شمار می‌ آید و همه انسان‌ها، در طول تاریخ با تمام تفاوت‌ ها یشان از آن به عنوان ارزشی والا و مقدس یاد کرده‌ اند.

خداوند سبحان بانوان نمونه را به عنوان «انسان‌های ایثارگر» یاد می‌کند که دارایی‌های خود را برای رفع محرومیت از جامعه انفاق می‌کنند و آسایش دیگران را بر راحتی و آسایش خویش مقدم می‌دارند. به موردی از ایثارگری‌های زنان نمونه که در قرآن یاد شده است اشاره می‌کنیم:
 
«والَّذینَ تَبَوَّءُ الدّارَ والایمانَ مِن قَبلِهِم یُحِبّونَ مَن هاجَرَ اِلیهم و لایَجِدونَ فی صدورِهم حاجَة مِمّا اوتوا و یُؤثِرونَ علی انفُسِهِم و لو کانَ بِهِم خَصاصَة و مَن یوقَ شُحَّ نَفسِه فاولئکَ هُمُ المُفلِحون»1

و [نیز] کسانی که قبل از [مهاجران] در [مدینه] جای گرفته و ایمان آورده‌ اند، هر کس را که به سوی آنان کوچ کرده دوست می‌دارند و نسبت به آنچه به ایشان داده شده است، در دل‌ ها یشان حسدی نمی‌ یابند و هر چند در خودشان احتیاجی [مبرم] باشد آن‌ها را بر خودشان مقدم می‌دارند و هر کس از خسّت نفس خود مصون ماند، ایشانند که رستگارانند.

مفسران در شأن نزول آیه شریفه آورده‌ اند: شخصی به پیامبر اسلام، عرض کرد: گرسنه‌ام. پیامبر، دستور داد تا از منزل غذایی برای او بیاورند اما در منزل غذایی یافت نشد. حضرت فرمود: چه کسی امشب این مرد را میهمان می‌کند؟ مردی از انصار اعلام آمادگی کرد و او را به منزل خویش برد.او نیز جز مقدار اندکی غذا که برای کودکان خود فراهم کرده بود، چیزی نداشت. همان را برای میهمان آورد. در همان حال چراغ را خاموش کرده و خود مشغول کاری شد. میهمان از آن غذا خورد و سیر شد ولی آن زن و مرد شب را گرسنه به صبح رساندند. مرد و زن انصاری خوشحال از اینکه از میهمانشان به خوبی پذیرایی کردند، شب را گرسنه به صبح رساندند. هنگامی که به خدمت پیامبر خدا، رسیدند حضرت نگاهی به آنان کرد و تبسمی فرمود. آنگاه آیه نهم از سوره حشر را تلاوت کرد و ایثار آنان را ستود.2

حاصل اینکه زنان شایسته در منظر قرآن، گرسنه می‌ مانند تا دیگران سیر باشند، بی خانمان می‌ شوند تا دیگر مردمان صاحب سرپناه شوند، به زندان می‌روند تا مردمشان در آزادی به سر برند، سیلی می‌ خورند تا ستمگران سیلی به صورت مظلومی نزنند و تیغ دشمن را به تن می‌خرند تا تن رنجور ضعیفان و مستضعفان در امان ماند.

1. سوره مبارکه حشر، آیه 9.

2. مجمع البیان، ج 9 و 10، ص 391.

کلیه حقوق این وبلاگ برای شبیر محفوظ است و هر گونه کپی برداری تنها با ذکر منبع مجاز است